مدینه

از ویکی منجی
پرش به: ناوبری، جستجو

مدینه یا مَدینَةُ النَّبی، به معنای شهر پیامبر، دومین شهر مهم مذهبی مسلمانان که در عربستان واقع است. هجرت پیامبر اکرم(ص) به این شهر، مبدأ تاریخ مسلمانان گشت. مسجد النبیو مرقد پیامبر(ص)، قبرستان بقیع، مدفن چهار امام شیعهو بسیاری از بزرگان اسلام و نیز مکان‌های مقدس دیگری در آن جای گرفته است. با هجرتپیامبر(ص) به این شهر، نام آن از یثرب به مدینة النبی تغییر کرد و تا سال ۳۶ق پایتخت نخستین حکومت اسلامی بود. جنگ‌های مسلمانان با مشرکان، نبرد پیامبر با یهودیان مدینه، شورش علیه خلیفه سوم مسلمانان و کشته شدن او، واقعه حره، قیام نفس زکیه و قیام شهید فخ از حوادث بسیار مهم در تاریخ این شهر به شمار می‌روند. اکثر امامان شیعه در مدینه ساکن بوده‌اند.

سفر به مدینه و زیارت مکان‌های مقدس آن و نمازگزاردن در مسجد النبی جزء جدانشدنی سفر مسلمانانی است که عازم حج یا عمرههستند.

جغرافیای مدینه

مدینه (نام پیش از هجرت: یثرب) از شهرهای اصلی کشور عربستان است و در ۴۵۰ کیلومتری شمال شرقی مکه در ناحیه حجاز قرار دارد.[۱]

این شهر در شمال­ غربی شبه ­جزیره عربستان در دشتی هموار واقع است. طول جغرافیایی آن، ۳۹ درجه و ۵۹ دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی‌اش، ۲۴ درجه و ۵۷ دقیقه شمالی است.[۲] این شهر از سطح دریا ۵۹۷ تا ۶۳۹ متر ارتفاع دارد.[۳][۴]

شهر مدینه در میان دو رشته حره (حره به طور معمول به سنگ‌های سیاهی اطلاق می‌شود که به صورتی خشن سطح زمین را پوشانده و پستی و بلندی تپه‌ای دارد و به صورت کوه نیست) قرار یافته که یکی در شرق با نام «حرّه واقم» و دیگری در غرب با نام «حرّه وبره» است.[۵] آشکارترین کوه در مدینه منوره، کوه احد است.

آب و هوا

هوای مدینه گرم و بیابانی است ولی نسبت به شهر مکه معتدل و دمای آن پایین‌تر است. تابستانها دمای این شهر تا بیش از ۴۵ درجه سانتیگراد بالا می‌رود. آب شرب و کشاورزی در این شهر غالبا از نزولات آسمانی و چاه تامین می‌شود. در گذشته، آبهای زیرزمینی مدینه در سطح کمی از زمین قرار داشته و با کندن چاه به سهولت به دست می‌آمده و از چاه برای مصارف زراعی و شرب استفاده می‌کرده‌اند.[۶]

وضعیت جمعیتی

در سالهای اخیر، جمعیت مدینه به بیش از یک میلیون و سیصد هزار نفر رسیده است. ساکنان شهر، همگی مسلمانند ولی در بیرون شهر کارگران مهاجر غیر مسلمان نیز زندگی می‌کنند.

پیش از اسلام، دو گروه عرب و یهودی در یثرب زندگی می‌کردند. قبایل یهودی عبارت بودند از: بنی‌قینقاع، بنی نضیر و بنی‌قریظه که عمدتا در جنوب و جنوب شرقی، ساکن بودند.[۷] گروه عرب عبارت بودند از دو طایفه اوس و خزرج. جمعیت خزرجیان سه برابر اوس بود و در نواحی مرکزی مدینه می‌زیستند. جمعیت عربِ یثرب، بسیار بیش از یهودیان بوده است. میان اوس و خزرج، نزاع‌های زیادی جریان داشت و این نزاع‌ها به میان قبایل یهود نیز سرایت کرده بود.

در اواسط قرن چهارم هجری بتدریج خاندانی از نسل امام حسین در مدینه به قدرت رسیدند و به عنوان «اشراف» قرنها در این ناحیه حکومت کردند که در برخی ادوار امامی مذهب یا زیدی مذهب بودند. در قرن پنجم و ششم نیز شهر مدینه زیر نفوذ تشیع قرار داشت که از یک سو ناشی از سیطره دولت فاطمیان و از سوی دیگر مدیون فعالیت عالمان شیعه عراقی در حجاز بود. سادات حسینی مدینه تا اواخر قرن یازدهم مستقل بودند اما از سال ۱۰۹۹ به دستور دولت عثمانی، مدینه زیر نظر مکه در آمد. با این حال برخی از آنها از جمله طوایف «هواشم» همچنان بر تشیع امامی استوار بودند.[۸] امروزه، نخاوله بزرگترین گروه امامی در مدینه هستند.

هم اکنون ساکنان مدینه، مسلمان و غالبا بر مذهب اهل سنت‌اند.

اقتصاد مدینه

در حول و حوش دوره ظهور اسلام، مدینه از نظر اقتصادی با مکه تفاوت داشت. اقتصاد مکه بر پایه بازرگانی بود ولی اقتصاد مدینه غالبا بر حول محور کشاورزی می‌چرخید. کشت و زرع در مزرعه‌ها و نخلستانهای نواحی مختلف منطقه از جمله قبا و نزدیک کوه احد [۹] رونق داشت. خرما و انگور مهمترین محصولات مدینه بودند؛ اما نخل منشاء اصلی حیات اقتصادی در این شهر به شمار می‌رفت که از میوه آن به‌عنوان غذا و از چوب آن در ساختمان‌ها استفاده می‌شد.[۱۰] با این حال غالب مردم از وضعیت مالی مناسبی برخوردار نبودند.[۱۱]


هجرت پیامبر به مدینه

رسول خدا(ص) ۱۳ سال پس از بعثت، در آغاز ماه ربیع الاول راهی یثرب شد. این هجرت پس از بستن دو پیمان عقبه (عقبه اول و دوم) با مردم یثرب انجام شد. حضرت پس از اقامت چند روزه در قبا، راهی آنجا شد. علت اصلی مهاجرت مسلمانان به یثرب، فشار و آزارهای مشرکان مکه و بیعت یثربیان با پیامبر(ص) برای دفاع از مسلمانان بود.

۱۰ سال پایانی عمر پیامبر عمدتاً در مدینه سپری شد و این شهر پایگاه گسترش اسلام بود.[۱۲]

اماکن

قبرستان بقیع

بقیع قبرستان معروف و قدیمترین و شناخته‌ترین قبرستان در اسلام است. این قبرستان در ناحیه شرقی مدینه قرار دارد.

مزار چهار تن از پیشوایان معصوم، حضرت امام حسن، امام علی بن حسین، امام باقر و امام صادق علیهم السلام و نیز فاطمه بنت اسد و به قولی مرقد حضرت زهرا(س) در این قبرستان است. همچنین قبر عباس عموی پیغمبر، ام البنین، ابراهیم فرزند پیامبر (ص) و رقیه دختر پیامبر (ص) و ام کلثوم دختر پیامبر (ص) و صلحا و اخیار و شهدای اسلام در این قبرستان قرار دارد.

پیامبر صلی الله علیه و آله برای آرمیدگان در این قبرستان احترام خاص قائل بود. پیامبر فرمود: من فرمان یافته‌ام تا برای دفن شدگان در قبرستان بقیع طلب آمرزش کنم؛

پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه از کنار قبرستان بقیع می‌گذشت، می‌فرمود: «السَّلامُ عَلَیکمْ مِنْ دِیارِ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ وَ إِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِکمْ لاحِقُونَ».[۱۳]

کوه اُحد

از کوه‌های مشهور و مهم مدینه، کوه احد است که در شمال شرقی شهر و پنج کیلومتری مسجدالنبی(ص) قرار دارد..[۱۴] چون این کوه از میان کوه‌های پیرامون مدینه، تنها کوهِ جدا و مستقل است، آن را «اُحُد» نامیده‌اند.[۱۵] این کوه با هفت کیلومتر طول (از شرق به غرب) طولانی‌ترین کوه در شبه جزیره است که قله‌های بزرگی داشته و عرض آن نیز میان ۱تا ۳ کیلومتر است..[۱۶]

غزوه احد در روز شنبه، هفتم ماه شوال سال سوم هجری قمری در کنار کوه احد روی داد.در کنار این کوه قبرستان کوچکی واقع است که شهدای جنگ احد در آن دفن شده‌اند[۱۷]و مرقد حمزه عموی پیامبر(ص)در این قبرستان واقع است.

خانه حضرت فاطمه(س)

خانه امام علی و حضرت زهرا(س) در کنار مسجد النبی قرار داشت. این خانه دو در داشت که یکی به مسجد باز می‌شد و حضرت هنگام نماز از آن وارد مسجد می‌شدند و در دیگری هم به بیرون مسجد باز می‌­شد که رفت آمد روزمره از آن صورت می‌گرفت. در ماجرای سد الابواببه این خانه اشاره شده است.

از این خانه در اکثر روایات شیعه و سنی با عنوان «بیت‌ فاطمه» یا «حجرة فاطمه» یاد شده است.[۱۸] در دوره‌های بعدی و در توسعه مسجد النبی این خانه خراب شده است و امروزه در محدوده ضریح پیامبر(ص) قرار دارد.

خانه کلثوم بن هدم و سعد بن خیثمه

در منطقه قبا مکانهای مختلفی وجود داشته که اکنون از میان رفته است. از جمله خانه کلثوم بن هدم و سعد بن خثیمه، که این دو خانه محل فرود آمدن رسول خدا(ص) پس از هجرت و محل زندگی شماری از مهاجران نخست به مدینه بوده است.[۱۹]


منابع

  • جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، مشعر، تهران، ۱۳۸۶ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان، محمدباقر موسوی همدانی، بنیاد علمی و فکر علامه طباطبایی، ۱۳۶۳ش.
  • سید قطب، فی ظلال القرآن، بیروت، داراحیاء التراث العربی، الطبعه الخامسه، ۱۳۸۴ق
  • رازی، ابوالفتح، روح الجنان و روح الجنان، تهران، کتابفروشی اسلامیه، بی‌تا
  • قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، مشعر، دوم، ۱۳۷۴ش
  • المساجد و الأماکن الأثریة،
  • شیخ مفید، الارشاد، ترجمه حسن موسوی مجاب، قم، انتشارات سرور، ۱۳۸۸ش
  • مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابولقاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۸۷ش
  • واقدی، محمد بن عمر، مغازی، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، دوم، ۱۳۸۸ش
  • ابن کثیر، ابوفداسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق

پانویس

  1. حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، جلد دوم، مقدمه، ص۱۰۶۴
  2. قره چانلو، حرمین شریفین، ص۱۱۶.
  3. عاملی، معالم مکه و المدینه بین الماضی و الحاضر، ص۲۶۱.
  4. http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=39106
  5. آثار البلاد و اخبار العباد، ص۱۵۷
  6. انساب الاشراف، پیشین، ج۵، ص۴۸۷ و معجم البلدان، پیشین، ج۳، ص۱۰۴
  7. الانصاری، آثار المدینة المنوره، ص۲۱۰
  8. اطلس شیعه، ص۴۱۵-۴۱۸.
  9. المفصل فی تاریخ...، پیشین، ص۱۳۲..
  10. الندوی، سید علی حسنی؛ السیرة النبویه، دمشق،‌دار ابن کثیر، چاپ دوازدهم، ۱۴۲۵ق، ص۲۶۶
  11. احسن التقاسیم، پیشین، ص۳۴
  12. مکه و مدینه، کردی، عبیدالله محمدامین، ص ۲۱۲
  13. بقیع، مرکز تحقیقات حج، ص۳
  14. آثار اسلامی مکه و مدینه، ص۳۵۴
  15. فتح الباری، ج۷، ص۲۸۹-۲۹۰؛ وفاء الوفاء، ج۳، ص۱۰۸
  16. تاریخ و آثار اسلامی مکه، ص۳۰۷
  17. واقدی، مغازی، ص۱۴۵؛ المساجد و الأماکن الأثریة...، ص۳۱؛ تاریخ المدینة المنورة، ج۱، ص۱۳۰
  18. http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=10484
  19. التحفة اللطیفة،ص۷۰