کعبه

از ویکی منجی
پرش به: ناوبری، جستجو

کَعْبه بنایی مکعب‌شکل واقع در مسجدالحرام در شهر مکه، که مهم‌ترین عبادت‎گاه و قبله مسلمانان است. مسلمانان در هنگام نماز رو به سوی این بنا می‌ایستند و طواف کردن بر گرد آن، از جمله ارکان فریضه حج است.

بنابر آیات قرآنی و روایات اسلامی، حضرت ابراهیم (ع) و فرزندش اسماعیل به امر خدا کعبه را بنا نهادند، گرچه در بعضی نقل‌ها تاریخ ساخت آن را به زمان حضرت آدم (ع) و یا حتی پیش از آن نیز بازمی‌گردانند.

تدبیر حضرت محمد (ص) در ماجرای نصب حجرالاسود و تولد امام علی (ع)، از رویدادهای مهم مربوط به اسلام هستند که در کعبه رخ داده‌اند.

نام‌های کعبه

لفظ کعبه در لغت به معنای خانه مربعی شکل است. خانه خدا نیز به دلیل مربعی شکل بودن کعبه نامیده شده است.[۱]

از جمله مشهورترین نام‌های این بنا بیت الله (خانه خدا)‌ است. نام‌های دیگر کعبه در قرآن، البیت،[۲] البیت‌الحرام،[۳] البیت‌العتیق،[۴] و البیت‌المحرم[۵] است. و مسجد و محوطه اطراف آن را «المسجد‌الحرام» گویند. بر اساس نقل دایرةالمعارف فارسی در زمان‌های بسیار قدیم، کعبه به نام‌های دیگری چون قادِس، ناذِر و القریةالقدیمة نیز خوانده می‌شد.[۶]

جایگاه در اسلام

کعبه مهم‌ترین و مقدس‌ترین عبادت‎گاه اسلامی و «نخستین خانه‌ای که برای عبادت مردمان نهاده شد».[۷] که زیارت آن به شرط استطاعت و احراز شرایط، یک بار در تمامی عمر بر هر مسلمانی واجب، و در آیه ۹۷ از سورۀ آل عمران حکم وجوب حج خانه [ی کعبه] بر مردم مستطیع صادر گردیده است. خداوند کعبه را از سال دوم هجرت، قبله مسلمانان قرار داد.[۸] و از آن زمان بر هر مسلمان، لازم شد هنگام خواندن نمازهای واجب یا نمازهای مستحب رو به سمت آن قرار بگیرند. سمت قبله تابع طول و عرض جغرافیایی هر سرزمینی است.[۹]

کعبه در قرآن

نام کعبه دو بار در قرآن (سوره مائده) آمده است. نخست در آیه ۹۵ که کفاره قتل صید را هنگام احرام معین می‌کند. و دیگر آیه ۹۷ که «خداوند زیارت کعبه را که بیت‌الحرام است، و نیز ماه‎های حرام را [رسم] قربانی‎های نشان‎دار و قربانی‎های قلاده‌دار، همه را مایه قوام دین و دنیای مردم قرار داده است ...».[۱۰]

بنای کعبه

حضرت ابراهیم (ع) به امر خدا، کعبه را بنا نهاد. در ساختن خانه کعبه، فرزند وی اسماعیل نیز او را یاری کرد.[۱۱] این موضوع در آیات قرآن کریم نیز آمده است.[۱۲] البته، در این باره که نخستین بار کعبه در چه زمانی بنا شد، نقل‎های متفاوتی وجود دارد. در برخی از این نقل‎ها حتی ساخت کعبه قبل از خلقت حضرت آدم عنوان شده است.[۱۳] ولی برخی از مورخان در مورد اعتبار این گونه ادعاها تردید کرده‎اند.[۱۴] پس از استقرار فرزندان اسماعیل در کعبه ابتدا قبیله جرهم سپس قبیله خزاعه سپس قریش ساکن مکه و متولی کعبه شدند. و در طی اعصار و قرون کعبه از صورت معبد یکتاپرستانه به صورت بتکده درآمد.[۱۵]

ویژگی‌های کعبه

ویژگی‌های خارجی

کعبه دارای ویژگی‌های خارجی خاص خود است. هر قسمتی از کعبه نامی دارد که در ادامه توضیح داده می‌شود:

  • حجرالاسود: سنگی سیاه رنگ و مقدّس، که جایگاهی ویژه در فرهنگ اسلامی و مناسک حج دارد. این سنگ در رُکن شرقی کعبه در ارتفاع یک متر و نیم از زمین نصب شده است. طواف از حجرالاسود آغاز و بدان ختم می‌شود.
  • ملتزم: بین حجرالاسود و درب کعبه است.
  • درِ کعبه: درِ کعبه در سمت مشرق واقع شده است. در این باره که اولین بار چه کسی برای کعبه در ساخت، نمی‌توان اظهار نظر دقیقی کرد، اما احتمالاً تبع سوم (یکی از پادشاهان یمن قبل از بعثت پیامبر اسلام(ص) اولین شخصی بود که در و کلید برای کعبه ساخت.
  • مقام ابراهیم: سنگی است مقابل در کعبه که حضرت ابراهیم هنگام ساختن کعبه بر روی آن می‌ایستاد.
  • حجر اسماعیل: حطیم نیز نامیده می‌شود. دیواری است در شمال کعبه به شکل نیم‌دایره.
  • میزاب: قسمتی است بر پشت بام کعبه در قسمت شمال که به سمت حجر اسماعیل کشیده شده است. میزاب لوله‌ای است برای هدایت آب‌های پشت‎بام به پایین. اولین بار قبیله قریش برای کعبه میزاب قرار داد.
  • شاذروان: قسمتی از کعبه است که توسط قریش از کعبه کاسته شد. شاذروان برآمدگی پایین دیوار کعبه است که از جنس مرمر بوده، به طور مایل بخش تحتانی دیوار کعبه را تا روی زمین پوشانده است، به اضافه قسمتی که در مقابل حجر اسماعیل به صورت پله‌ای ساخته شده است. البته، پایین درِ کعبه شاذروان وجود ندارد.

ویژگی‌های داخلی

  • سه ستون به طول تقریباً ۹ متر برای نگه داشتن سقف در وسط کعبه است.
  • تنها یک سنگ مرمری به رنگ تیره آنجا وجود دارد که محل سجده پیامبر اسلام(ص) را مشخص می‌کند. در محل ملتزم نیز علامتی برای نشان دادن جایی که پیامبر اسلام(ص) شکم مبارک و گونه راستشان را بر دیوار نهاده، دستشان را بلند کردند و گریستند قرار داده شده است.
  • سطح کعبه در قسمت وسط با مرمر سفید پوشیده شده است.

ولادت امام علی (ع)

در روز جمعه سیزدهم رجب سال ۳۰ عام‌الفیل امام علی (ع) در خانه کعبه متولد شد. آن حضرت تنها فردی است که در خانه کعبه متولد شده است.[۱۶] در برخی از منابع اهل سنت نیز این واقعه آمده است. در کتاب المستدرک علی الصحیحین آمده است که بر اساس روایات متواتر، امیرالمؤمنین علی (ع)، در دل کعبه از فاطمه بنت اسد متولد شد.[۱۷]

نصب حجرالاسود به وسیله پیامبر(ص)

از حوادثی که پیش از بعثت پیامبر (ص) و در سن ۳۵ سالگی آن حضرت رخ داد، حادثۀ تجدید بنای کعبه است. خانه کعبه بر اثر سیل ویران شد و قبیله قریش به بازسازی آن اقدام کرد. در هنگام بازسازی، رؤسای قبیله قریش هر کدام نصب حجرالاسود یا سنگ پایه کعبه را مختص به خود می‌دانستند و در پی آن بودند که خود بدین افتخار نائل شوند. تا جایی که اختلاف بین آنها شدت گرفت و بیم جنگ و خونریزی می‎رفت. سرانجام پس از مشورت فراوان پیشنهاد داده شد که حکم اولین وارد شونده را بپذیرند. در این هنگام حضرت محمد(ص) وارد شد. هنگامی که آن حضرت را دیدند، گفتند که وی امین است و برای داوری درباره این مسأله فردی مناسب است. حضرت وقتی از ماجرا با خبر شدند، سنگ را در ردائی گذاشت و اطراف آن را به رؤسای قریش سپرد و چون به پایه بنا رسیدند سنگ را با دست خود برداشت و در جای مخصوص گذاشت.[۱۸]

نقطه آغاز قیام امام مهدی

بر اساس برخی روایات امام زمان قیام خود را از کنار خانه کعبه آغاز می کند. مفضل از امام صادق (علیه السلام) روایت مى کند که فرمود: قائم (علیه السلام) پشت خود را به دیوار کعبه تکیه داده مردم جهان را مخاطب قرار مى دهد و مى فرماید: «هر کس بخواهد آدم و شیث را ببیند اینک منم آدم و شیث. هر کس بخواهد نوح و سام را ببیند اینک منم نوح و سام. هر کس بخواهد ابراهیم و اسماعیل را ببیند اینک منم ابراهیم و اسماعیل. هر کس بخواهد موسى و یوشع را ببیند اینک منم موسى و یوشع. هر کس بخواهد عیسى و شمعون را ببیند اینک منم عیسى و شمعون. هر کس بخواهد محمد و على (علیهماالسلام) را ببیند اینک منم محمد و على. هر کس بخواهد حسن و حسین را ببیند، اینک منم حسن و حسین. هر کس بخواهد امامها را از اولاد حسین ببیند، اینک منم آن امامان معصوم از نسل پاک حسین.اینک به سخنانم گوش فرا دهید تا شما را از آنچه شنیده ومى دانید و آنچه تا کنون نشنیده و نمى دانید، خبر دهم... هر کس کتابهاى آسمانى را مى شناسد گوش فرا دهد...»آنگاه امام مهدى (عجل الله تعالی فرجه) به خواندن کتابهاى آسمانى مى پردازد، و صحیفه آدم و شیث و نوح و ابراهیم - علیهم السلام - را مى خواند، و هم تورات و انجیل و زبور را... و سپس قرآن کریم را..[۱۹]

منابع

  • دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج۲، به کوشش بهاءالدین خرمشاهی، تهران: دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
  • دایرةالمعارف تشیع، جلد چهاردهم، انتشارات حکمت، ۱۳۹۰ش.
  • شیخ مفید، الارشاد في معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاءالتراث، ۱۴۱۶ق.
  • ابن اثیر، الکامل في التاریخ، تحقیق: ابي الفداء عبدالله القاضي، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۷ق.
  • ابن کثیر، البدایة و النهایة، نحقیق: دکتر عبدالله بن عبدالمحسن الترکي، مصر: هجر للطباعة والنشر والتوزيع والاعلان، ۱۹۹۷ م.
  • طبری، تاریخ الطبري، نحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر: دارالمعارف، ۱۹۶۸.
  • ابو ولید الازرقی، أخبار مکة و ما جاء فیها من الآثار، تحقیق: عبدالملک بن عبدالله بن دهیش، مکتبة الأسدي، ۱۴۲۴.
  • ابن جوزی، المنتظم في تاریخ الملوک و الامم، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارلکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
  • بخاری، صحیح بخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۱ق.
  • حافظ نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، مصر: دارالحرمین للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۱۷ق.
  • سعد بن حسین عثمان و عبدالمنعم ابراهیم الجمیعی، الاعتداءات علی الحرمین الشریفین عبر التاریخ، ۱۹۹۲م.
  • مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت: دارالفکر، ۱۹۷۳م.
  • ابن منظور، لسان العرب، قم: نشر ادب الحوزة، محرم ۱۴۰۵ق.
  • دفتری فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه: دکتر فریدون بدره‌ای، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز، ۱۳۷۶ش.
  • القرطبی، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۲۰۰۶م.

پیوند به بیرون

پانویس

  1. ابن منظور، لسان العرب، ج ۱، ص ۷۱۸
  2. بقره، ۱۲۵؛ قریش، ۳
  3. مائده، ۹۷
  4. حج، ۲۹، ۳۳
  5. ابراهیم، ۳۷
  6. خرمشاهی قوام‌الدین، کعبه، در دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۲، ص ۱۸۸۳؛ مشایخ فریدنی، محمدحسین، کعبه، در دایرةالمعارف تشیع، ج۱۴، ص ۱۱۸
  7. آل عمران، ۹۶
  8. بقره، آیه ۱۴۴
  9. خرمشاهی قوام‌الدین، کعبه، در دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۲، ص ۱۸۸۳
  10. خرمشاهی قوام‌الدین، کعبه، در دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۲، ص ۱۸۸۳
  11. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، صص ۸۱ و ۸۲؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱، ص ۳۷۸؛ طبری، تاریخ الطبري، ج۱، ص ۲۵۱
  12. بقره، ۱۲۷
  13. ابو ولید الازرقی، أخبار مکة و ما جاء فیها من الآثار، ج۱، ص ۶۸
  14. ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱، ص ۳۷۹ و ج۳، ص۴۷۵
  15. خرمشاهی قوام‌الدین، کعبه، در دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۲، ص۱۸۸۳
  16. شیخ مفید، الارشاد في معرفة حجج الله علی العباد، ج۱، ص ۵
  17. حافظ نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج ۳، ص ۵۹۳؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، ج ۲، ص ۳۵۸
  18. طبری، تاریخ الطبري، ج۲، ص۲۹۰؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۳، ص۴۸۷؛ ابن جوزی، المنتظم في تاریخ الملوک و الامم، ج ۲، ص۳۲۴ - ۳۲۵؛ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج ۲، ص۲۷۸ - ۲۷۹
  19. .بحار الانوار، ج 53، ص 9.