مکه

از ویکی منجی
پرش به: ناوبری، جستجو

مکه، مقدس‌ترین شهر مسلمانان و زادگاه اسلام و پیامبر اکرم(ص)، واقع در شبه جزیره عربستان، بکّه، بلدالحرام، بلدالامین و ام‌القری از نام‌های دیگر آن است.

این شهر به سبب وجود کعبه در آن، قبله مسلمانان است و سالانه میلیون‌ها مسلمان برای ادای مناسک حج و زیارت اماکن مقدس مکه، به این شهر مسافرت می‌کنند. مسجدالحرام، عرفات مشعر الحرام و سرزمین منا برخی از مهم‌ترین اماکن مقدس و مذهبی این شهر است.

جمعیت شیعیان مکه در قرن دهم هجری رو به فزونی یافت. علمای شیعه در دوره‌های مختلف تاریخی در این شهر حضور داشته‌اند. در دوره حکومت آل سعود در عربستان و به واسطه گرایش‌های افراطی ضد شیعی وهابیون، شیعیان در عربستان با محدودیت در انجام دادن اعمال مذهبی و نیز فشار اقتصادی رو به رو هستند.

شهرت

نام اصلی و مشهور این شهر، مکّه است. این نام در قرآن کریم نیز آمده است: وَ هُوَ الّذی کَفّ اَیدیَهُم عَنکُم و اَیدیکُم عَنهُم بِبَطنِ مَکّة مِن بَعدِ أن أظفرَکُم عَلَیهِم [۱]

سبب نام‌گذاری

در منابع تاریخی و روایی، برای نامگ‌ذاری این شهر به «مکه» دلایلی ذکر شده است که برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:

  • مکّه، ترکیبی از مک (به معنای بیت) و رب بوده و مکه یعنی، بیت الرب یا بیت الله؛
  • مکه، ترکیب از مک (به معنای واحه و وادی) و رب بوده و مکه یعنی وادی رب؛
  • مکه در اصل، مکرابا که از کلمه مقرب گرفته شده و این مکان به معنای مکانی است که به خداوند تقرب ایجاد می‌شود؛
  • مکه از ریشه مکک (به معنای هلاک شدن و کم شدن) مشتق شده و مکه یعنی مکانی که هر ستمگری نظر سوئی به آن شهر داشته باشد سرنوشتی جز هلاک و نابودی نخواهد داشت؛
  • مکه از ماده «مک(به معنای «جذب») مشتق شده که این بدان جهت است که مردم از هر دیار به آن سرزمین جذب می‌شوند.[۲]

اسامی دیگر

شهر مکه در طول تاریخ، به نام‌های گوناگونی معروف بوده است. برخی از این نام‌ها در قرآن نیز ذکر شده است.

  • بکّه:«إنَّ اوّلَ بَیتٍ وُضِعَ لِلناسِ لَلَّذی بِبَکّةَ مُبارَکاً و هُدی لِلعالَمینَ» [۳]
  • البلد الامین:«وَ التّینِ وَ الزّیتونِ وَ طورِ سینینَ وَ هذا البَلَدِ الأمینَ»[۴]
  • امّ القری:«لِتُنذِرَ اُمَّ القُری وَ مَن حَولَها»[۵]
  • البلد الحرام،[۶]
  • همچنین: العَروض، السَّیل، مُخرَج صِدق، أمّ رُحم، أمّ صبح، البلد، حرم الله تعالی، فادان، الناسه، الباسّه، طیبه، حاطِمه،[۷] بَیتُ العَتیق، القادسیه.[۸]

اطلاعات کلی

موقعیت جغرفیایی

مهم‌ترین شهر و مقدس‌ترین منطقه حجاز، شهر مکه است. این شهر در فاصله هشتاد کیلومتری شرق دریای سرخ، در طول ۴۰ درجه و ۹ دقیقه و عرض ۳۱ درجه و ۲۸ دقیقه خط استوا قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح دریا ۳۳۰ متر است.[۹]

سبب پیدایش

گفته‌اند که پیدایش و گسترش شهر مکه، دو سبب اصلی داشته است: نخست اینکه مرکزیت عبادی برای عبادت خداوند باشد و دیگر اینکه در منطقه حجاز و جزیرة العرب مرکزی برای تجارت و داد و ستد و در مسیر یک راه تجاری بوده است.[۱۰]

فضایل مکه

شهر مکه نزد مسلمانان از ارزش و اهمیت زیادی برخوردار است. این امر به جهت وجود اماکن مقدس و متبرک مانند کعبه، مسجدالحرام، انجام اعمال و مناسک حج و تاکید پیشوایان دینی بر اهتمام به عبادت در این شهر است. روایات زیادی نیز بر فضیلت و ثواب نماز در این مسجد وارد شده است. بر اساس روایاتی از معصومین(ع)، ثواب یک رکعت نماز در مسجد الحرام به اندازه صد هزار رکعت در مساجد دیگر است.[۱۱] از این شهر به عنوان حرم خدا و رسولش و حرم امیرالمومنین یاد شده است.[۱۲]

مکان‌های مقدس

مسجد الحرام

مسجدالحرام مشهورترین و مقدس‌ترین مسجد اسلام، واقع در شهر مکه در کشور عربستانِ سعودی است که کعبه، قبله مسلمانان در آن قرار دارد. جز کعبه، اشیا، بناها و اماکن مقدس دیگری نیز همچون حجر الاسود، ملتزم، مستجار، حطیم و حجر اسماعیل در این مسجد جای گرفته‌اند که نزد مسلمانان جایگاه مذهبی و معنوی والایی دارند. مسجدالحرام در فقه اسلامی، افزون بر احکام عمومی دیگر مسجدها، احکامی ویژه نیز دارد. در شریعت اسلام بر هر مسلمانی واجب است در صورت استطاعت، یک بار در عمر خود به مکه سفر کند (سفر حج) و مناسکی را که برخی از آنها در این مسجد انجام می‌گیرد، ادا کند.

کعبه

کعبه قبله و مهم‌ترین عبادت‎گاه مسلمانان است که زیارت آن به شرط استطاعت و داشتن شرایط، یک بار در طول عمر بر هر مسلمانی واجب است. بنابر برخی روایات دینی، حضرت ابراهیم و فرزندش اسماعیل(ع) به دستور خدا کعبه را بنا نهادند. برخی از آیات قرآن کریم نیز این ادعا را تأیید می‌کنند. از سال دوم هجرت، قبله مسلمانان از بیت المقدس به سمت کعبه تغییر کرد.[۱۳]

مشاعر

  • سرزمین عرفات منطقه‌ای که حاجیان در روز عرفه از ظهر تا مغرب در آنجا توقف می‌کنند.
  • مشعر الحرام یا مُزدَلفه بین منطقه عرفات و سرزمین مِنا قرار دارد و حاجیان بعد از بازگشت از عرفات، مقداری از شب تا صبح عید قربان در این منطقه وقوف دارند.
  • سرزمین منا منطقه‌ای است که حاجیان از روز دهم تا دوازدهم ذی الحجه در آن می‌مانند. رمی جمرات، قربانی، حلق و تقصیر و بیتوته از اعمال این سرزمین است.

میقات ها

  • مسجد شجره این مسجد که در ۱۰ کیلومتری مدینه قرار دارد، میقات اهالی مدینه و کسانی است که از این ناحیه به حج می‌روند.
  • جحفه میقاتی است که برای اهل مصر، شام، مغرب و کسانی که از آن مسیر به سوی مکّه می‌آیند تعیین شده است.
  • وادی عقیقمیقات اهل عراق، نجد و کسانی که از آن عبور می‌کنند.
  • [۱۴]، میقات مردم یمن و طائف است.
  • یلملم، آخرین میقاتی است که در روایات برای مردم یمن و کسانی که از آن راه عبور می‌کنند، معین شده است.[۱۵][۱۶]

زیارتگاه‌های بین راه مکه و مدینه

  • مزار شهدای بدر: این مکان که شاهد جنگ بدر بوده در ۱۵۰ کلیومتری جنوب غربی مدینه قرار دارد و ۱۴ شهید این جنگ در آن به خاک سپرده شده‌اند.
  • مسجد عریش:این مسجد کنار مزار شهدای بدر ساخته شده و محل عبادت و نماز شبرسول اکرم(ص) در شب نبرد بدر بوده است.
  • ربذه:این منطقه که در شرق مدینه در کنار ساحل دریای سرخ قرار دارد، آرامگاه ابوذر غفاری است.
  • غدیر خم: نام منطقه‌ای در نزدیکی جُحفه و ۱۵۶ کیلومتری شمال غربی مکه است که شاهد حادثه غدیر بوده است.
  • زیارتگاه ابواء: زیارتگاهی در ۴۵ کیومتری راه جحفهاست که قبر آمنه بنت وهب مادر گرامی پیامبر اکرم(ص) در آنجا قرار دارد.[۱۷]

وضعیت شیعیان در مکه

حضور تشیع در مکه، به صورت فردی یا گروهی به نخستین روزهای حضور اسلام در آن شهر باز می‌گردد. ظهور سلسله خودمختارِ محلی خاندانِ شیعی بنی الحسن، به روشنی نشان دهنده موقعیت شیعه در این شهر است.[۱۸] مکه قرن دهم، از مراکز اصلی شیعه بوده است به گونه‌ای که ابن حجر هیتمی هدف خود از نگارش الصواعق المحرقه را گسترش و فزونی شیعیان در این شهر معرفی کرده است.[۱۹] ابن جبیر (۵۴۰ -۶۱۴ق‌/ ۱۱۴۵-۱۲۱۷م)، جهانگرد مشهور مسلمان، در سفرنامه خود بیان کرده که در سال سفر او به مکه، امیر مکه حلول ماه رمضان را بر اساس مذهب شیعی علوی اعلام کرده است.[۲۰] او خبر داده است که در مسجدالحرام، مقامی خاص برای اقامه جماعت شیعیان زیدی اختصاص داده بودند و اشراف مکه را زیدی خوانده و گفته است که آنان در اذان عبارت «حی علی خیر العمل» را می‌افزایند.[۲۱] برخی سفرنامه‌ها از حضور کمرنگ شیعیان در قرون بعدی در مکه سخن گفته‌اند. محمد حسین فراهانی که به سال ۱۳۰۲ قمری به حج رفته، جمعیت شیعیان مکه را ناچیز دانسته و گفته است که غالب آنان کار راهنمایی حجاج شیعه را برعهده دارند.[۲۲] حاج ایازخان قشقایی که در سال ۱۳۴۱ قمری به مکه رفته، گزارش کرده است که شیعیان برای ادای فرایض خود در جده و مکه و مدینه به تقیه نیاز ندارند و در اظهار تشیع آزادند.[۲۳]

شرفای مکه به طور رسمی، از تشیعِ زیدیه دست کم تا اوایل قرن پانزدهم میلادی حمایت می‌کرده‌اند.[۲۴] برخی سفرنامه‌نویسان مدعی شده‌اند که شرفای مکه شیعه بوده اما اعتقاد خود را پنهان می‌کرده‌اند.[۲۵]در قرن پانزدهم، تا اندازه‌ای به دلیل فشار ممالیک، شرفای مکه به تدریج با روی آوردن به مذهب شافعی، اقدام به قطع پیوند خود با زیدیه نمودند.<ref، صص ۴۶۷ و ۴۶۸</ref> با این حال، بنابر نقل برخی منابع، آنها تا پایان حکومت خود، همواره خواهان مدارا و نرمش با شیعیان بوده‌اند.[۲۶]

با روی کار آمدن حکومت آل سعود، شیعیان که به صورت پراکنده و محدود در مکه حضور دارند، در محدودیت‌های مذهبی زیادی قرار گرفتند و به واسطه فتواهای مفتیان وهابی، گاه جان و مالشان نیز مورد اذیت و آزار قرار می‌گیرد. این آزار و اذیت‌ها، باعث شده شیعیان این کشور تا آنجا که ممکن است، راه تقیه را در پیش گیرند، به ویژه در شهر مکه، شیعیان مجبور بوده‌اند مراسم مذهبی خود را در خانه‌ها، دور از انظار و پشت درهای بسته انجام دهند و در محافل عمومی، خود را سنی نشان دهند.[۲۷]

در اواخر سال ۱۳۹۱ش نیروهای آل سعود شیخ بدر آل طالب و شیخ محمد العطیه دو روحانی شیعه عربستانی را در شهر مکه و جده بازداشت کردند.[۲۸]

ساخت و سازهای جدید

در سال‌های اخیر با رشد روز افزون زائران خانه خدا، ساخت هتل‌های جدید در اطراف مسجدالحرام شروع شده است. در این میان، می‌توان به پروژه ساخت ۲۶ هتل جدید برای اضافه کردن ۱۳ هزار اتاق جدید و افزایش ظرفیت شهر اشاره کرد. نخستین فاز مونوریل در مکه نیز از سال ۱۳۸۹ش برای ارتباط میان مکه و اماکن مقدس منا، عرفات و مزدلفه به بهره برداری رسید. برج ساعت یکی دیگر از این ساخت و سازهای جدید است که بزرگترین برج ساعت دنیا با چهار صفحه در چهار جهت است. ساخت این سازه و هتل‌های اطراف، با اعتراض هایی نیز در جهان اسلام روبرو بود. به عقیده این افراد، چنین ساخت و سازهایی، نمای معنوی مسجدالحرام را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد.[۲۹] در اواخر سال ۱۳۹۲ش طرح جدیدی برای توسعه مسجدالحرام راه افتاد که در حال حاضر، سازه دو طبقه در اطراف کعبه برای طواف ایجاد شده است. طبقۀ نخست آن که ارتفاعی حدود سه تا چهار متر دارد و طبقه دوم دارای ارتفاع ۱۳ متری است. ساخت این سازه، باعث ایجاد یک سری مباحث فقهی در مورد صحت طواف در این طبقات ایجاد شده است. به نظر فقهای شیعه، طواف در طبقه اول صحیح است ولی طواف در طبقه دوم، به عقیده برخی، صرفا برای افراد ناتوان و کسانی که از طواف در صحن مسجدالحرام و طبقه اول معذورند جایز است..[۳۰]

پیوند به بیرون

منابع

  • ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، تحقیق:ابی الفداء عبدالله القاضی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۷ق.
  • ابن جبیر، سفرنامه ابن جبیر، ترجمه پرویز اتابکی، انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۷۰ش.
  • ابن کثیر، البدایة و النهایة، تحقیق: دکتر عبدالله بن عبدالمحسن الترکی، مصر، هجر للطباعة والنشر والتوزیع والاعلان، ۱۹۹۷م.
  • ازرقی، محمد بن عبدالله، اخبار مکه، روائع التراث العربی.
  • آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تجدیدنظر و اضافات از: ابوالقاسم گرجی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۸ش.
  • جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، قم، نشر مشعر، ۱۳۸۴ش، چاپ سوم.
  • جعفریان، رسول، پنجاه سفرنامه حج قاجاری، نشر علم، تهران، ۱۳۸۹ش.
  • جعفری، یعقوب، نام‌های شهر مکه، مجله میقات حج، زمستان۱۳۷۱ش، ش۲، ص۲۰۵-۲۲۲.
  • جواد علی،المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، دارالعلم للملایین و مکتبة النهضة بغداد، ۱۹۷۰م.
  • خویی، ابوالقاسم، مناسک الحج، قم، موسسه احیاء آثار الامام خویی، بی‌تا.
  • زینی دحلان، خلاصة الکلام فی بیان امراء البلد الحرام، قاهره، ۱۳۰۵ق.
  • شریف، احمد ابراهیم؛ مکه و المدینه فی الجاهلیه و عهد الرسول، قاهره، دار الفکر العربی، چاپ دوم.
  • شهیدی، سیدجعفر، تاریخ تحلیلی اسلام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۹۰ق.
  • طبری، تاریخ الطبری، نحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دارالمعارف، ۱۹۶۸ق.
  • فاسی المکی، محمد بن احمد، شفاء الغرام باخبار البلد الحرام، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۵ق.
  • فاکهی، محمد بن اسحاق، اخبار مکه فی قدیم الدهر و حدیثه، تحقیق: عبدالملک بن عبدالله، مکه، مکتبة النهضة الحدیثة، ۱۴۰۷ق.
  • قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی مکه ومدینه، قم، نشر مشعر، ۱۳۸۱ش، چاپ چهارم.
  • قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
  • کردی، محمد طاهر، التاریخ القویم لمکه و بیت الله الکریم، مکتبه النهضه الحدیثه، ۱۴۱۲ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب السلامیه، ۱۳۶۷ش، چاپ سوم.
  • مجلسی، محمد تقی، لوامع صاحبقرانی، قم، دارالتفسیر، ۱۴۱۶ق.
  • مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاءالتراث، ۱۴۱۶ق.
  • نهروانی المکی، قطب الدین، الاعلام باعلام بیت الله الحرام، بیروت، دارالرائق التراث العربی، بی‌تا.
  • یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارالصادر، چاپ دوم، ۱۹۸۸م.
  • R . MORTEL, "Zaydi shiism and the Hasanid Sharifs of Mecca", IJMES 19 ,1987

پانویس

  1. سوره فتح آیه= ۲۴
  2. جعفری، ص۲۰۵
  3. سوره آل عمران، آیه۹۶
  4. سوره تین، آیه۱-۳
  5. سوره انعام، آیه۹۲
  6. جعفری، ص۲۰۵-۲۲۲
  7. فاسی المکی، ص۷۶
  8. نهروانی المکی، ص۱۸
  9. جعفریان، آثار اسلامی، صص۳۲و۳۳
  10. جعفریان، ص۳۳
  11. کلینی، ج۴، ص۵۲۶
  12. مجلسی، محمدتقی، ص۲۰۷
  13. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، صص۸۱ و ۸۲؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱، ص۳۷۸؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۱، ص۲۵۱
  14. قرن المنازل
  15. نجفی، ج۱۸، ص۱۳۳
  16. خویی، ج۱، صص۷۲-۷۳
  17. جعفریان، ص۱۹۴-۲۰۰
  18. MORTEL, p۴۵۵-۴۷۲
  19. مارکو سَلَتی، ص۶۶
  20. ابن جبیر، تذکیر بالاخبار عن اتفاقات الامصار، ص۱۸۷.
  21. ابن جبیر، تذکیر بالاخبار عن اتفاقات الامصار، ص ۱۳۸ و ۱۳۹ و ۱۴۰.
  22. جعفریان، پنجاه سفرنامه حج قاجار، «سفرنامه مکه»، ج۵، ص۲۰۳.
  23. جعفریان، پنجاه سفرنامه حج قاجار، «سفرنامه حاج ایازخان قشقایی»، ج۵، ص۳۹۵، ۴۰۹.
  24. دحلان، ج۲، ص۴۶۱
  25. جعفریان، پنجاه سفرنامه حج قاجاری، «گزارش سفر حج نوشته نویسنده ناشناخته سال ۱۲۹۹ قمری»، ج۴، ص۷۷۶.
  26. برای نمونه رک: جعفریان، پنجاه سفرنامه حج قاجاری، «سفرنامه تحفة‌الحرمین و سعادة‌الدارین»، ج۵، ص۴۴۱.
  27. http://www.rohama.org/fa/content/1839
  28. پایگاه شیعه نیوز
  29. پروژه‌های ساخت و سازهای غیر متعارف در مکه ادامه دارد
  30. پاسخ مراجع تقلید درباره طواف در سازه‌های جدید مسجدالحرام