مسجد الحرام

از ویکی منجی
پرش به: ناوبری، جستجو

مسجدالحرام، (عربی: المسجد الحرام) مشهورترین و مقدس‌ترین مسجد در اسلام، واقع در شهر مکه در کشور عربستان سعودیکه کعبه، قبله مسلمانان، در آن است. جز کعبه، اشیا، بناها و اماکن مقدس دیگری همچون حجر الاسود و حجر اسماعیل در این مسجد جای گرفته‌ که نزد مسلمانان جایگاه مذهبی و معنوی والایی دارند. مسجدالحرام در فقه اسلامی، افزون بر احکام عمومی دیگر مسجدها، احکامی ویژه نیز دارد. در شریعت اسلام بر هر مسلمانی واجب است در صورت استطاعت، یک بار در عمر خود به مکه سفر کند (سفر حج)و مناسکی را که برخی از آنها در این مسجد انجام می‌گیرد، ادا کند.

واژه‌شناسی

  • «المسجد الحرام» کلمه‌ای عربی و ترکیبی وصفی است. سبب توصیف این مسجد به «حرام» آن است که برخی افعال که در مساجد دیگر حرام نیست، در این مسجد و پیرامون آن حرم به لحاظ فقهی حرام شمرده شده است و این مسجد احترام و احکام خاصی دارد[۱] و ارتکاب گناه در آن، نسبت به دیگر مکان‌ها، ممنوعیت و حرمت شرعی بیشتری دارد و به گفته برخی منابع، اراده گناه هر چند به انجام نرسد، در مسجدالحرام گناه محسوب می‌شود. [۲]
  • از منابع دینی اسلام، به ویژه قرآن کریم چنین بر می‌آید که مسجدالحرام، پیش از اسلام نیز بدین نام نزد مردمان حجاز شهرت داشته و هرچند در پیرامون کعبه، بنا یا دیوار و حصاری نبوده ولی کعبه و محیط پیرامونی آن که محل طواف زائران بوده، بدین نام شناخته می‌شده است. قرآن کریم بارها ترکیب وصفی المسجد الحرام را به کار برده است؛ از جمله درباره جلوگیری مشرکان از زیارت کعبه و حج مسلمانان در قرآن آمده است: «وَ ما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ؛ [۳] و چرا خدا آنان را عذاب نکند در حالی که[دیگران را]از مسجدالحرام منع می‌کنند؟!»
  • ترکیب «المسجد الحرام» در آیات و روایات، گاه برای اشاره به کعبه، شهر مکه و منطقه حرم نیز به کار رفته است.[۴]

موقعیت جغرافیایی و حدود مسجد

  • مسجدالحرام، در شهر مکه عربستان سعودی میان کوه‌های کوه ابوقبیس، اجياد، کوه هندی و کوه عمر واقع است.
  • حدود کنوني مسجدالحرام: از شرق به کوه ابوقبيس، از غرب به کوه عمر و خيابان شبيکه، از شمال به خيابان شاميه و کوه هندی و از جنوب به خيابان اجياد و مسفله محدود می‌شود.
  • حدود حرم مکه تا مسجدالحرام در نقاط مختلف، متفاوت است: از تنعيم تا مسجدالحرام ۶۱۵۰ متر، از جِعرانه تا مسجد ۱۸۰۰۰ متر، از مسير طائف در نقطه هُدی تا مسجدالحرام ۱۵۵۰۰ متر، از مسير ليث تا مسجد ۱۷۰۰۰ متر و از راه جده تا مسجدالحرام ۱۱۰۰۰ متر فاصله است.

فضایل مسجدالحرام

  • مسجدالحرام از دیرباز برای مردمان حجاز محترم بوده است. به لحاظ تاریخی اطلاع دقیقی از این که از چه زمان چنین موقعیتی پیدا کرده است، در دست نیست. بنابر روایات محلی و مذهبی، این محل از زمان پیدایش زمین محترم بوده است. در روایات اسلامی، مسجدالحرام بافضیلت‌ترین مکان روی زمین است.[۵]
  • بنابر حدیثی منسوب به پیامبر اکرم(ص) مسجدالحرام قدیم‌ترین مسجد زمین است و حتی پیش از مسجدالاقصی بنیان نهاده شده است.[۶]
  • در حدیث مشهور شَدّ الرِّحال ، که بنابر آن پیامبر اکرم(ص) فرموده است: «سفر مکنید جز برای زیارت سه مسجد... .» یکی از این مساجد، مسجدالحرام است.
  • بنابر روایات محلی، قبر هفتاد پیامبر از جمله هود و صالح و اسماعيل در مسجدالحرام است.[۷]
  • در آموزه‌های اسلامی احکام فقهی و معنوی ویژه‌ای برای مسجدالحرام و مکه وضع شده است. برای نمونه، جنگ در مسجدالحرام و بلکه حرم مکه گناه بزرگی است مگر به قصد دفاع.[۸] عباداتی از جمله نماز در مسجدالحرام بسیار بیشتر از مکانهای دیگر، دارای اثرات معنوی و مادی شمرده شده است.[۹]

تاریخچه

مسجد الحرام، رویدادها، تغییرات، بازسازی‌ها و توسعه‌های متعددی داشته که در منابع تاریخی و روایی ثبت شده‌اند[۱۰]و مهمترین آنها عبارتند از:

دوره پیش از اسلام

  • پیش از اسلام، پیرامون کعبه را مسجدالحرام می‌گفته‌اند که حدودی تقریبی داشته‌است.[۱۱]
  • مسجد در دوران پیش از اسلام، حصار و دیوار و بنای دیگری جز کعبه نداشته است. این که از چه زمان محوطه یاد شده به عنوان مسجد برگزیده شد، گزارشی تاریخی از آن در دست نیست و تنها در منابع روایی از آن سخن رفته است. بنابر این منابع، مکان فعلی مسجدالحرام برای بنای کعبه، پیش از آفرینش انسان برگزیده و کعبه به دست ملایک ساخته شد.[۱۲]
  • برخی روایات بنا یا بازسازی کعبه را به آدم(ع)نسبت می‌دهند.[۱۳] پس از او، ابراهیم و اسماعیل(ع)آن را بازسازی کردند.[۱۴]
  • در روایتی از پیامبر اکرم(ص) بنای مسجد به ابراهیم(ع) نسبت داده شده است. در این روایت، مسجدالحرام، قدیم‌ترین مسجد بر زمین است.[۱۵]
  • تا پیش از قصی بن کلاب|قُصَیّ ‌بن کِلاب بن مُرَّة‌ بن کَعْب، جد چهارم پیامبر اکرم(ص) و پیشوای قریش، مردم مکه در نزدیکی مسجد خانه نمی‌ساخته‌اند و فاصله‌ای را رعایت می‌کرده‌اند. در زمان قصی، او مردم را به خانه‌سازی در نزدیک کعبه با فاصله‌ای به اندازه طواف کعبه ترغیب کرد.[۱۶]

مهمترین بناهای داخلی و اشیای مسجد

کعبه

خانه مکعب شکل مشهور که میان مسجدالحرام در شهر مکه قرار دارد. کعبه، قبله و مهم‌ترین عبادت‎گاه مسلمانان است که زیارت آن از گذر عمل عبادی و فریضه حج به شرط احراز شروطی خاص مانند استطاعت مالی، یک بار در طول عمر بر هر مسلمانی واجب است.

حجر الاسود

(صورت عربی آن:الحَجَرُ الأسوَد) سنگی مقدّس، دارای پیشینه کهن و جایگاهی ویژه در فرهنگ اسلامی و مناسک حج. این سنگ در رُکن شرقی کعبه (که به رکن اسود یا رکن حَجَری نیز معروف است) در ارتفاع یک متر و نیم از زمین نصب شده است.

مقام ابراهیم

منظور سنگی است که می‌گویند حضرت ابراهیم هنگام بازسازی کعبه، زیر پای خود گذاشته تا دستش به قسمت بالای دیوار برسد. به نقلی، این سنگ پیش از اسلام درون کعبه بود؛ اما وقتی آیه «وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی» نازل شد، به دستور پیامبر اکرم(ص) آن را از کعبه بیرون آورده در پیرامون کعبه نهادند.

حجر اسماعیل

حِجْرِ اسماعیل؛ فضاى بین کعبه و دیوارى نیم‌دایره را گویند که از یال شمالىِ کعبه (رکن عراقى) تا یال غربى آن (رکن شامى) امتداد دارد. نام دیگر آن حطیم است و برخی نیز آن را حظیره خوانده‌اند. پس از آنکه حضرت ابراهیم (ع) و هاجر و فرزند شیرخوارشان اسماعیل به وادى مکه رسیدند، با راهنمایى جبرئیل در جایگاه کنونى حجر مستقر شدند. سپس هاجر و اسماعیل، همراه با گوسفندانشان، در همین مکان و در سایبانى که با چوب درخت ساختند، سکونت گزیدند. هاجر و اسماعیل هر دو پس از وفات در همین مکان دفن شدند. حجر اسماعیل از دوران پیش از اسلام مورد احترام و تقدیس بود. پیامبر اکرم (ص) نیز، پس از بعثت، در حجر اسماعیل می‌نشست و علاوه بر عبادت و تلاوت قرآن، به سؤالات مردم پاسخ می‌داد. به نظر مشهور فقهاى امامى، به استناد احادیث معتبر، حجر اسماعیل جزء کعبه نیست.

منابع

  • ازرقى، محمد بن عبد الله، أخبار مكة و ما جاء فيها من الآثار، دار الأندلس، اول، بيروت، 1416ق.
  • ابن ظهيره، محمد بن محمد، الجامع اللطيف في فضل مكة و أهلها و بناء البيت الشريف، مكتبة الثقافة الدينية، اول، قاهره، 1423ق.
  • جعفريان، رسول، آثار اسلامى مكه و مدينه، ‏نشر مشعر، هشتم،‏ تهران‏، ۱۳۸۶ش.
  • ابن ضياء، محمد بن احمد، تاريخ مكة المشرفة و المسجد الحرام و المدينة الشريفة و القبر الشريف، مصحح: ازهرى، ايمن نصر / ازهرى، علاء ابراهيم، المكتبه التجاريه مصطفي احمد الباز، مكه مكرمه‏، ۱۴۱۶ق.
  • سباعى، احمد، تاريخ مكة، مكتبه احياء التراث الاسلامي‏، مكه مكرمه‏، ۱۴۲۰ق.
  • سباعى، احمد، تاريخ مكه از آغاز تا پايان دولت شرفاى مكه، ترجمه رسول جعفریان، نشر مشعر، تهران، اول، ۱۳۸۵ش.
  • درگاه حرمین شریفین

پانویس

  1. نک: راغب اصفهانی، ص230.
  2. ابن ضیاء، ج1، ص3.
  3. انفال، 34.
  4. ابن ظهیره، 161 و 162.
  5. نک: ابن ضیاء، ج1، ص3.
  6. ابن ضیاء، ج1، ص3.
  7. ازرقى ، ج‏1، ص73.
  8. نک: ابن ضیاء، ج1، ص4.
  9. نک: ابن ضیاء، ج1، ص2.
  10. برای تفصیل بیشتر نک: ازرقی، ج1 ص355.
  11. نک: ازرقی، ج2، ص62.
  12. ازرقی، ج1، ص34.
  13. ازرقی، ج1، ص36.
  14. ازرقی، ج1، ص59.
  15. ابن ضیاء، ج1، ص3.
  16. سباعی، ص65؛ جعفریان، ص43.