شیخ طوسی

از ویکی منجی
پرش به: ناوبری، جستجو

محمد بن حسن بن علی بن حسن، مشهور به شیخ طوسی و شیخ الطائفه، از بزرگترین محدثان و فقیهان شیعه. وی نویسنده دو کتاب التهذیبو الاستبصاراز کتاب‌های چهارگانه حدیثی شیعه است. در ۲۳ سالگی از خراسانبه عراقآمد و از اساتیدی چون شیخ مفید، سید مرتضی استفاده کرد. خلیفه عباسی، کرسی تدریس کلامبغدادرا به او سپرد. هنگامی که کتابخانه شاپوردر آتش سوخت، به ناچار به نجفرفت و در آنجا حوزه علمیه ساخت. شیخ طوسی، بعد از وفات سید مرتضیرهبری و مرجعیت شیعیان را بر عهده گرفت.

نظریات و نوشته های فقهی او مثل نهایه، الخلاف و مبسوط، مورد توجه فقیهان شیعه است. التبیان فی تفسیر القرآن|التبیان، کتاب مهم تفسیری اوست. شیخ طوسی در سایر علوم اسلامی مثل علم رجال و کلام و اصول فقه نیز صاحب‌نظر بود و کتاب‌های او جزء کتاب‌های مرجع علوم دینی است. او تحول در اجتهادشیعی را آغاز کرد و مباحث آن را گسترش داد و در برابر اجتهاد اهل سنّت به آن استقلال بخشید. نامدارترین شاگرد او ابوالصلاح حلبی است.

زندگی‌نامه

شیخ طوسی در رمضان۳۸۵ هجری قمری، ۴ سال پس از وفات شیخ صدوق در طوسیکی از شهرهای مهم خراسان بزرگ متولد شد.[۱] کنیه او ابوجعفر است که گاهی در برابر شیخ کلینیو شیخ صدوق که کنیه هر دوی آنها ابوجعفر بود به او ابوجعفر ثالثمی‌گویند.

خلیفه عباسی القائم بامر الله، کرسی علم کلامبغداد را بدو سپرد. در میان شاگردانش ۳۰۰ تن از علما بودند. وی در این جایگاه بود تا اینکه بغداد به دست ترکان سلجوقی سقوط کرد و در سال ۴۴۷ طغرلوارد بغداد شد و کتابخانه شاپور را سوزاند.

در سال ۴۴۸ میان شیعیان و اهل سنت درگیری روی داد. ابن جوزی در حوادث این سال از گریختن ابوجعفر طوسی و غارت شدن خانه‌اش در سال ۴۴۹ سخن می‌گوید. شیخ پس از آن به نجفهجرت کرد و حوزه علمیه نجفرا بنا نهاد، هرچند گفته‌اند این حوزه قبل از او بوده است.[۲]

شیخ طوسی ۱۲ سال آخر عمرش را در نجف گذراند.[۳]

خانواده

شیخ طوسی فرزندی به نام حسن بن محمد بن حسن طوسی داشت که پس از رحلت پدر در نجفماند و به مرجعیتشیعه رسید. شیخ از پسرش حسن، نوه‌ای داشته به نام محمد بن حسن بن محمد طوسی که کنیه‌اش، ابوالحسن بوده و او نیز مرجع شیعه و در نجف بوده و در سال ۵۴۰ ق درگذشته است.[۴]

وفات

شیخ طوسی ۱۲ سال در نجفزندگی کرد و در شب دوشنبه ۲۲ محرم۴۶۰ق درگذشت و شاگردانش حسن بن مهدی سلیقی، حسن بن عبدالواحد عین زربی و ابوالحسن لولوی او را غسل داده و در خانه‌اش دفن کردند.[۵]

طبق وصیت شیخ، این خانه که هم‌اکنون محل تدریس اساتید علوم دینی است، به مسجد تبدیل شد. مسجد شیخ طوسی (که جامع الشیخ الطوسی نیز نامیده می‌شود) امروزه از مشهورترین مساجد نجف است. مسجد که در محله مشراق قرار دارد، تا به حال چندین بار بازسازی، مرمت و تعمیر اساسی شده است.[۶]

آثار

طوسی آثار پرشماری در علوم دینی مانند فقه، کلام، تفسیر، رجال و جز آن دارد. بعضی آثار وی از بین رفته است. فهرست شیخ آقا بزرگ تهرانی از آثار او در مقدمه کتاب نهایه طوسی آمده است.[۷]


اندیشه ها و جایگاه فکری و مذهبی

شیخ طوسی از سرآمدان مکتب عقلگرای بغداد بود و روش استادان خود سید مرتضیو شیخ مفیدرا ادامه داد و به کمال رساند. شیخ طوسی در زمینه‌های مختلف علوم دینی به تالیف کتاب پرداخت و از رهگذر نفوذی که در جامعه علمی شیعه یافت و شاگردان بسیاری که تربیت کرد تاثیری دیرپای بر تفکر علمای شیعه گذارد. اجتهادو عقلگرایی در فقه و عقاید شیعه با کوشش‌های شیخ طوسی بین شیعیان شیوه غالب شد و به سیطره روش اخبارگرایی برای چند سده پایان داد.

نقش شیخ طوسی در تکامل فقه شیعی

وارد کردن روش عقلگرایانه و استدلال گرایانه در استنباط احکام فقهی اغلب به عنوان برجسته ترین دستاورد شیخ طوسی در تاریخ فقه شیعی شناخته می‌شود. پیش از شیخ طوسی روش حدیث گرایانه بر اندیشه فقهی شیعیان غالب بود. شیخ طوسی در کتاب المبسوط با بهره گیری از روش اجتهادی به استنباط احکام از روایات بر اساس قواعد اصولی پرداخت. روش اجتهادی شیخ طوسی تاثیر عمیقی بر سیر تاریخی فقه شیعه گذاشت و این روش تا مدت ها بدون رقیب در میان فقهای شیعه به کار گرفته شد.[۸] پس از شیخ حتی آرای فقهی وی نیز مورد قبول علما بود و کسی جسارت مخالفت با نظریات وی را نداشت، تا اینکه ابن ادریس حلی باب اعتراض بر وی را گشود.[۹]

حل مسئله تعارض روایات رسیده از امامان، از دغدغه های شیخ طوسی بود. او با نگارش کتاب های تهذیب الاحکام و الاستبصار فیما اختلف من الاخبار روایات متعارض را جمع اوری کرد و به تاویل و توجیه تعارض ها و روش حل تعارض و استنباط احکام از این روایات پرداخت. توجه به فقه تطبیقی یا فقه مقارن از ویژگی های اندیشه فقهی شیخ طوسی است. اثر مهم او در این زمینه کتاب الخلاف فی الاحکاماست.

نوآوری در تفسیرنگاری

شیخ طوسی نویسنده کتاب التبیان فی تفسیر القرآن است. کتابی که سرمشق تفسیرهای شیعی بعد از خود قرار گرفت. کتاب التبیان نخستین تفسیر کامل قرآن است که به قلم یک شیعه نگاشته شده است و تمام سوره های قرآن را در بر می گیرد. توجه شیخ طوسی به آرای دانشمندان شیعه و سنی و نقد و بررسی آرای تفسیری دیگر مفسران، استفاده از متون ادبی عرب پیش از اسلام و ارائه اطلاعات درباره لغات غریب قرآن و اختلاف قرائت و مسائل فقهی و کلامی و بلاغی آیات قرآن از جمله ویژگی های کتاب است که آن را با نمونه های پیش از خود متمایز ساخته است. تفسیرها شیعی پیش از شیخ طوسی تنها به نقل روایاتی در تفسیر ایات قران بسنده می کردند. [۱۰]

مهم ترین ویژگی روش تفسیری شیخ طوسی را باید رویکرد اجتهادی و عقل گرایانه او در تفسیر قران دانست که با رویکرد یکسره روایی مفسران قبل از او متفاوت است. شیخ طوسی با استناد به آیات قرآنی، قرآن را متنی قابل فهم برای عقل بشر می داند و روایاتی را که تنها راه فهم قرآن را مراجعه به احادیث می دانند، نمی پذیرد.[۱۱]

مطالعه بیشتر

  • طوسی‌پژوهی (مجموعه مقالاتی در بررسی آراء، احوال و آثار شیخ طوسی)؛ نویسنده: جمعی از نویسندگان به کوشش مهدی کمپانی زارع، ناشر: خانه کتاب، تهران، ۱۳۹۲ش. این کتاب ۸۵۲ صفحه دارد و ۳۵ مقاله در باب شرح حال و آثار شیخ طوسی را در بردارد.[۱۲]
  • هزاره شیخ طوسی، تتظیم و مقدمه: علی دوانی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۲.

منابع

  • الامین، السیدمحسن، اعیان الشیعة، حققه واخرجه: حسن الامین، ج۹، بیروت: ۱۴۰۶ق-۱۹۸۶م.
  • الطهرانی، آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعة، ج۲، قم، اسماعیلیان، بی‌تا.
  • الطوسی، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت، دار الاندلس، قم، قدس، بی‌تا.
  • گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقها، تهران، سمت، ۱۳۸۵ش.
  • علوی، سیداحمد (گردآوری)، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، قم، معروف، ۱۳۸۹.

پانویس

  1. آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعة، ص۱۶۱.
  2. آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعة، صص۱۶۲- ۱۶۱.
  3. دوانی، سیری در زندگی شیخ طوسی، در هزاره شیخ طوسی، ص۲۰.
  4. الامین، اعیان الشیعة، ج۹، ۱۶۰.
  5. آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعة، ص۱۶۲.
  6. علوی، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ص۱۵۰
  7. شیخ طوسی، نهایه، مقدمه آقابزرگ، صص۱۷-۳۱.
  8. رضا زاده عسکری، نقش شیخ طوسی در ایجاد نهضت علمی، ص242
  9. آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعة، ص۱۶۲.
  10. غلامی، نگاهی به نخستین تفسیر جامع و کامل جهان تشیع، ص 85-86
  11. غلامی، نگاهی به نخستین تفسر جامعه و کامل جهان تشیع، ص86
  12. طوسی‌پژوهی (مجموعه مقالاتی در بررسی آراء، احوال و آثار شیخ طوسی)